AixmiNews.gr - H Ηλεκτρονική εφημερίδα των Μεγάρων, της Νέας Περάμου και της Δυτικής Αττικής

25.11.2017

Ο καιρός μας

806zaxarias

Τα τελευταία χρόνια η επικοινωνία και η παγκοσμιοποιημένη τακτική της έχουν οδηγήσει σε νέα δεδομένα, αναφορικά με τη διαφάνεια, την ενημέρωση και τη συνειδητοποίηση του πολίτη. Σε μια δημοκρατία, που καθ' υπερβολή ονομάζουμε σήμερα συμμετοχική, όλα μπορούν και πρέπει να είναι διαφανή. Κάθε Έλληνας πολίτης έχει το δικαίωμα πρόσβασης στην πληροφορία, συμμετοχή στη λήψη αποφάσεων και προσφυγής στη δικαιοσύνη, για θέματα που αφορούν στο φυσικό περιβάλλον. H ενημέρωση και η ενεργοποίηση των πολιτών μπορεί να κατοχυρώσει ένα περιβαλλοντικά βιώσιμο μέλλον, σε μια εποχή όπου ο πλανήτης μας φαίνεται ότι αγγίζει τα όρια του, εξαιτίας των ανθρώπινων παρεμβάσεων.
Η εκμετάλλευση του ορυκτού πλούτου της χώρας δεν είναι σημερινή υπόθεση. Το ενδιαφέρον, η ανησυχία και η αντίδραση που εκδηλώνεται σήμερα, συνδέεται κυρίως με την κλίμακα των επεμβάσεων αλλά και την περιορισμένη αποτελεσματικότητα της αποκατάστασης. Η εξορυκτική-μεταλλουργική βιομηχανία, λόγω της φύσης της, αναπτύσσεται και δραστηριοποιείται εκεί όπου η φύση έχει δημιουργήσει και τοποθετήσει τα κοιτάσματα της. Κατά κανόνα, λοιπόν, τα μεταλλεία προσπαθούν να παράγουν και να αξιοποιήσουν τον ελληνικό ορυκτό πλούτο. Δυστυχώς όμως είναι πλέον σίγουρο ότι η εξορυκτική δραστηριότητα των μεταλλείων θίγει σοβαρά το περιβάλλον, παρότι σε αρκετές περιπτώσεις οι μεταλλευτικές επιχειρήσεις δαπανούν μεγάλα ποσά για την αποκατάσταση του.
Για το μεγάλο αυτό θέμα της εξόρυξης του βωξίτη, ζητήσαμε την άποψη του συμπολίτη μας Αναπληρωτή Καθηγητή στο Εργαστήριο Τεχνολογίας Περιβάλλοντος του Τμήματος Πολιτικών Μηχανικών της Πολυτεχνικής Σχολής Πανεπιστήμιου Πατρών, Ιερόθεου Ζαχαρία, ο οποίος ευχάριστα απάντησε στις ερωτήσεις μας και γι’ αυτό οφείλουμε να τον ευχαριστήσουμε.

Τι επιπτώσεις μπορεί να επιφέρει στην περιοχή, στο περιβάλλον και στον άνθρωπο η εξόρυξη του βωξίτη;

Η εξορυκτική δραστηριότητα του βωξίτη αποτελεί, πολύ σημαντική περιβαλλοντική πίεση. Ο τρόπος με τον οποίο πραγματοποιήθηκε μέχρι σήμερα η εξόρυξη του βωξίτη στην Ελλάδα, με πλημμελή σχεδιασμό και με κυρίαρχη την επιφανειακή μέθοδο εκμετάλλευσης των κοιτασμάτων, οδήγησε στη δημιουργία μιας ιδιόμορφης ενότητας περιβάλλοντος η οποία εκτείνεται και καταλαμβάνει σημαντικά τμήματα δασικών εκτάσεων και αποτελείται από εναλλασσόμενες εκσκαφές (νταμάρια), αποθέσεις «στείρων» υλικών και πυκνό δίκτυο οδών προσπέλασης των μεταλλείων. Οι κυριότερες επιπτώσεις (αναστρέψιμες ή μη) που μπορούν να προκληθούν στο φυσικό περιβάλλον μιας περιοχής από την εξορυκτική δραστηριότητα βωξίτη και ιδιαίτερα από τις επιφανειακές εκμεταλλεύσεις, συνοπτικά είναι:
1. Μεταβολές στα γεωλογικά - υδρογεωμορφολογικά χαρακτηριστικά της περιοχής εξαιτίας της δημιουργίας τεχνητών κοιλοτήτων, εξάρσεων από την εναπόθεση των «στείρων» υλικών και από την διάνοιξη πυκνού οδικού δικτύου προσπέλασης, οι οποίες αντιπροσωπεύονται κυρίως από τη διαταραχή της μορφολογίας του αναγλύφου, τις αλλαγές στο καθεστώς διάβρωσης-απόθεσης του εδάφους, τη δημιουργία επίκτητων ασταθών καταστάσεων εδάφους ή αλλαγών στη γεωλογική διάταξη των πετρωμάτων, καθώς και τις διασπάσεις, μετατοπίσεις, συμπιέσεις, ή υπερκαλύψεις του επιφανειακού στρώματος του εδάφους και των γεωλογικών σχηματισμών.
2. Μεταβολές στα επιφανειακά και υπόγεια ύδατα, που αντιστοιχούν στη διαφοροποίηση της πορείας ή κατεύθυνσης κίνησής τους, της ποιότητας και ποσότητάς τους, καθώς και στις αλλαγές του ρυθμού απορρόφησης των επιφανειακών υδάτων και των οδών αποστράγγισης ή του ρυθμού και της ποσότητας έκπλυσης του εδάφους.
3. Αλλοίωση του τοπίου, λόγω της διαφοροποίησης της φυσιογνωμίας του αναγλύφου και της δημιουργίας οπτικών αλλαγών, από την καταστροφή των φυσικών στοιχείων του (βλάστηση, έδαφος, βραχώδεις σχηματισμοί). Η καταστροφή των φυσικών στοιχείων συνοδεύεται από την εξαφάνιση των οπτικών χαρακτηριστικών του φυσικού τοπίου (γραμμές, υφή, χρώμα) και την αντικατάστασή τους από νέους ανθρωπογενείς οπτικούς χαρακτήρες, με έντονα χρώματα, γεωμετρικές γραμμές και σχήματα, διαφοροποιημένη υφή και μεγέθη που κυριαρχούν στο τοπίο, λόγω της αφαίρεσης όγκου από τον χώρο του ορύγματος και της εναπόθεσης των «στείρων» υλικών σε σωρούς προς τα κατάντη.
4. Μεταβολές στην ποιότητα αέρα, που οφείλονται στη δημιουργία σκόνης, την εκπομπή καυσαερίων από τα βαρέα οχήματα διακίνησης του μεταλλεύματος και των «στείρων»υλικών καθώς και κατά τη διαδικασία της εξόρυξης του βωξίτη (εκσκαφές, διατρήσεις, εκρήξεις) και οι οποίες είναι δυνατόν να δημιουργήσουν προβλήματα στην υγεία των εργαζόμενων που εκτίθενται συστηματικά σε αυτά.
5. Μεταβολές στο μικροκλίμα, που οφείλονται στις ακάλυπτες επιφάνειες των μετώπων εξόρυξης και των αποθέσεων των στείρων υλικών, οι οποίες λειτουργούν ως συλλέκτες θερμότητας, με αποτέλεσμα την εμφάνιση υψηλών θερμοκρασιών.
6. Πρόκληση θορύβου και δονήσεων εξ αιτίας των εκρήξεων και των εξορυκτικών διαδικασιών από τις οποίες παράγεται θόρυβος.
7. Μεταβολές στη χλωρίδα και πανίδα με σημαντικότερη τη συρρίκνωση δασών, δασικών εκτάσεων και βοσκοτόπων, λόγω της δημιουργίας διαδοχικών κενών βλάστησης από τις εκσκαφές και την εναπόθεση των «στείρων» υλικών. Σημαντικό στοιχείο αποτελεί η εξαφάνιση των πολλαπλών λειτουργιών που ασκούσε το δάσος, το οποίο αποψιλώνεται (π.χ. παραγωγή ξύλου και δευτερογενών καρπώσεων, αντιδιαβρωτική προστασία του εδάφους και ρύθμιση της υδατικής οικονομίας, παροχή τροφής και καταφυγίου στα άγρια ζώα και πτηνά, κλιματική ρύθμιση και αισθητική).
8. Αύξηση των ρυθμών διάβρωσης του εδάφους. Οι μεγάλου μεγέθους εκσκαφές στα μέτωπα εξόρυξης, με τεχνητή διαμόρφωση κατακόρυφων κλίσεων, σε σχέση με το προϋπάρχουν ανάγλυφο, και η απογύμνωση του εδάφους από τη βλάστηση, σε συνδυασμό με την κατασκευή του πυκνού δικτύου δρόμων προσπέλασης, με νέες κλίσεις οδοστρώματος (7-10%) και με επιμήκη εκχώματα, προκαλούν μεταβολές στην κατεύθυνση της κίνησης και στις φυσιολογικές συνθήκες ροής των επιφανειακών υδάτων.
9. Αύξηση των επίκτητων φαινομένων εδαφικών θραύσεων και αστάθειας (κατολισθήσεις), στα ακάλυπτα από βλάστηση πρανή των εναποθέσεων των «στείρων». Οι εκτεταμένες και μεγάλου ύψους αποθέσεις «στείρων», οι οποίες έχουν διαμορφωθεί, με αυξημένες κλίσεις πρανών (περί το 70-90%) και χαμηλά εδαφομηχανικά χαρακτηριστικά, σε συνδυασμό με την απουσία πυκνής βλάστησης και ειδικών προστατευτικών έργων, αυξάνουν την πιθανότητα δημιουργίας επίκτητων φαινομένων αστάθειας και διαβρώσεων.
10. Αύξηση της στερεοπαροχής, στους ποταμούς και χείμαρρους. Η απόθεση των «στείρων», σε θέσεις διαφορετικές, από την αρχική και τα επιχωματωμένα πρανή του πυκνού οδικού δικτύου προσπέλασης των μεταλλείων, ευνοούν την ανάπτυξη επίκτητων διεργασιών διάβρωσης και την εκλεκτική μεταφορά των λεπτομερέστερων κοκκομετρικών κλασμάτων, κατάντη. Τα προιόντα αυτά, προκαλούν αύξηση των στερεοπαροχών στους υδάτινους αποδέκτες, ιδιαίτερα κατά τη διάρκεια των ραγδαίων βροχοπτώσεων και οδηγούνται κατάντη, μέσα από το υδρογραφικό δίκτυο, όπου και αποτίθενται, σε θέσεις όπου η μορφολογία το επιτρέπει.
11. Θαλάσσια ρύπανση. Για να παραχθεί ένας τόνος αλουμινίου, απαιτούνται τέσσερις με πέντε τόνοι βωξίτη. Στον υπολογισμό δεν μπαίνουν τα στείρα υλικά που μπορεί να είναι σημαντικά σε ποσότητα και που αποτίθενται επιφανειακά στην περιοχή της εξόρυξης, με ότι συνεπάγεται για τα δάση και τις περιοχές που βρίσκονται κατάντη των αποθέσεων. Ενδεικτικά, αξίζει να αναφερθεί ότι για να παραχθεί ένα τόνος αλουμινίου, τα στείρα υλικά ανέρχονται σε δέκα τόνους και η κόκκινη λάσπη σε τρεις τόνους. Από τα εκατομμύρια τόνους που εξορύσσονται, μόνο ένα ποσοστό της τάξης του 20-25% απομακρύνεται από την ευρύτερη περιοχή της εξόρυξης και του εργοστασίου επεξεργασίας. Από το υπόλοιπο προϊόν της εξόρυξης, το οποίο με το επίπλυσμα έχει όγκο μεγαλύτερο του αρχικού εξορυσσόμενου όγκου, ένα μέρος αποτίθεται επιφανειακά ενώ το υπόλοιπο καταλήγει στον πυθμένα της θάλασσας, όπου και προκαλεί πολύ σοβαρές επιπτώσεις.

Υπάρχουν θετικά αποτελέσματα από την εξόρυξη βωξίτη ή μόνο αρνητικά;

Ο κλάδος Βωξίτης – Αλουμίνα – Αλουμίνιο αποτελεί ίσως το πλέον χαρακτηριστικό παράδειγμα επιτυχούς καθετοποιημένου κλάδου στην ελληνική μεταποιητική βιομηχανία, με τον ελληνικό βωξίτη να αποτελεί για πάνω από 40 χρόνια την στερεή βάση του εν λόγω κλάδου.
Το σύνολο των δραστηριοτήτων του κλάδου συνοπτικά περιλαμβάνει τα εξής:
Εξόρυξη βωξίτη, παραγωγή αλουμίνας, παραγωγή πρωτόχυτου αλουμινίου, παραγωγή δευτερόχυτου αλουμινίου και κατόπιν έλαση (πλατέα ημιπροϊόντα), διέλαση (επιμήκη ημιπροϊόντα), καλώδια, χυτά προϊόντα.
Τα προϊόντα αλουμινίου αποτελούν το 7% του συνόλου των ελληνικών εξαγωγών ή το 60% των πωλήσεων προϊόντων αλουμινίου ή το 1% του ΑΕΠ.
Ο βωξίτης βοήθησε στο να δημιουργηθεί ένας βιομηχανικός κλάδος εντάσεως κεφαλαίου και τεχνολογίας. Τα τελευταία 10 χρόνια ο κλάδος διατηρεί σταθερά περί τις 800 θέσεις εργασίας στην εξόρυξη βωξίτη. Εισρέουν στην περιφέρεια περίπου 40.000.000 € ετησίως υπό μορφή μισθών, πληρωμών, αγορών και πάσης φύσεως δαπανών. Δημιουργούνται σημαντικά έργα υποδομής όπως δασομεταλλευτικοί δρόμοι και σωρεία τεχνικών έργων, γεφυριών κλπ τα οποία παραμένουν εις όφελος των αγροτών, των κτηνοτρόφων κλπ.

• Υπάρχουν ελεγκτικές μέθοδοι και αρμόδιοι πιστοποιημένοι φορείς που να εξασφαλίζουν την χωρίς συνέπειες για το περιβάλλον και τους ανθρώπους εξόρυξη βωξίτη;

Η διαδικασία περιβαλλοντικής αδειοδότησης μιας μεταλευτικής δραστηριότητας διαρκεί συνήθως μεγάλο χρονικό διάστημα. Η υποχρέωση αδειοδότησης δεν περιορίζεται μόνο στη μεταλλευτική έρευνα και την εκμετάλλευση, αλλά και στα συνοδά τους υποστηρικτικά έργα, όπως είναι οι εγκαταστάσεις επεξεργασίας, εργοστάσια εμπουτισμού, σκάλες φόρτωσης, χώροι απόθεσης μεταλλευμάτων ή στείρων υλικών, κλπ. Για τις εν λόγω άδειες απαιτούνται πρόσθετες διαδικασίες, που συνολικά επιβαρύνουν την αδειοδότηση των έργων.
Υπάρχουν περιπτώσεις όπου οι διαδικασίες αδειοδότησης μεταλλευτικών εργασιών καθυστερούν σημαντικά, εξ αιτίας αντιδράσεων οικολογικών οργανώσεων που συχνά υποβάλλουν ενστάσεις ενάντια σε μελέτες έναρξης ή παράτασης μεταλλευτικών εργασιών.
Μετά την ολοκλήρωση και έναρξη της μεταλευτικής επένδυσης, κάθε έργο ή δραστηριότητα υπόκειται σε προληπτικές και τακτικές ή έκτακτες επιθεωρήσεις για τον έλεγχο της τήρησης της εν γένει περιβαλλοντικής νομοθεσίας.
Οι εν λόγω επιθεωρήσεις διακρίνονται σε:
• προληπτικές: που διενεργούνται κατά τη διαδικασία περιβαλλοντικής αδειοδότησης, για τη διασφάλιση της επάρκειας των προτεινόμενων μέτρων
• τακτικές: που διενεργούνται μετά την αδειοδότηση, σε προσδιορισμένο χρόνο βάσει του σχεδιασμού των επιθεωρήσεων είτε κατά το στάδιο κατασκευής του έργου είτε κατά το στάδιο της λειτουργίας του έργου ή της δραστηριότητας, για την εξέταση όλων των σημαντικών περιβαλλοντικών επιπτώσεων
• έκτακτες: που διενεργούνται μετά την αδειοδότηση, εκτός του χρονικά προσδιορισμένου σχεδιασμού.
Αρμόδιες αρχές για τη διεξαγωγή περιβαλλοντικών επιθεωρήσεων είναι:
1. Η Ειδική Υπηρεσία Επιθεωρητών Περιβάλλοντος του Υπουργείου Περιβάλλοντος (ΕΥΕΠ)
2. Οι αρμόδιες υπηρεσίες των Αποκεντρωμένων Διοικήσεων και των Περιφερειών σε έργα και δραστηριότητες της χωρικής αρμοδιότητάς τους, ανεξαρτήτως της κατηγορίας του έργου ή της δραστηριότητας
3. Τα Κλιμάκια Ελέγχου Ποιότητας Περιβάλλοντος σε έργα και δραστηριότητάς τους (απαρτίζονται κυρίως από το προσωπικό των περιβαλλοντικών υπηρεσιών της Περιφέρειας)
4. Οι Περιβαλλοντικοί Ελεγκτές, ενεργούντες κατόπιν εντολής των αμέσως προαναφερόμενων ελεγκτικών υπηρεσιών.

 

Ο Ιερόθεος Ζαχαρίας είναι Αναπληρωτής Καθηγητής στο Εργαστήριο Τεχνολογίας Περιβάλλοντος του Τμήματος Πολιτικών Μηχανικών της Πολυτεχνικής Σχολής του Πανεπιστημίου Πατρών